سلیم شہزاد ہوراں دا ناول "ورلاپ"۔۔۔۔۔٭رویل کالم٭۔۔۔

اجوکے سمے دے ناول پہلے دی طرحاں سدھے سادھے تے روایتی نہیں نیں کیوں جے سمے دے نال نال حالات و واقعات بدل دے نیں۔ لوکاں دے رجحان بدل دے نیں۔ جیون دے ڈھنگ بدل جاندے نیں۔ جس طرحاں آج دا انسان پیچیدہ ہوندا جارہیا اے۔ ایس طرحاں ادب وچ وی پیچیدگیاں شامل ہوندیاں رہیاں نیں۔ جس طرحاں ابتدا وچ شاعری تے نثر وی رومانوی پکھ ودھیرے نظر وکھالا دیندا سی۔ مگر ویلے دے نال نال لوڑاں تھوڑاں بدلیاں تاں انسان نویں تے وکھرے انداز نال چیزاں نوں ویکھن تے پرکھن لگ پیا۔ اوس نوں اپنی گل کرن لگیاں علامتاں دا سہارا لینا پیا۔ جس پاروں ادب وچ علامتی پکھ وی نظر آون لگ پیا۔ ایس دا مقصد ایہ کہ لکھاری جس گل نوں سدھے سادھے انداز نال بیان نہیں کر سکدا مگر اوس نوں بیان کرن توں اوہ رہ وی نہیں سکدا تے فیر لکھاری علامتاں دا سہارا لیندا اے۔ ایس دے نال قاری نوں غور فکر کرنی پیندی اے ۔

لکھاری علامتی انداز اوس ویلے اپناندا اے۔ جس ویلے اوہ محسوس کرے کہ اگر اوہ حقیقت نوں صاف صاف بیان کردے گا تاں اوس واسطے مشکلات پیدا ہو سکدیاں نیں ۔ ایس طرحاں دا علامتی ناول 2025ء نوں چھاپے چڑھیا۔ جس دا ناں وِرلاپ اے تے ایس دے لکھاری دا ناں سلیم شہزاد اے۔ ایس توں پہلاں سلیم شہزاد ہوراں دیاں نظماں دی کتاب " نیندر بھجیاں نظماں " چیتناپرکاش ، لدھیانا، انڈیا توں وی سال 2015ء وچ چھاپے چڑھ چکی اے۔"ورلاپ" سلیم شہزاد ہوراں داعلامتی ناول اے جو2025 وچ چھاپے چڑھیاایہدےوچ ناول کار نے اپنی کتھا نوں علامتاں راہیں پڑھنہارساہمنے لیاندا اے ۔ ایہ روایتی ناولوں توں ہٹ کےوی جاپدا اے ۔ روایتی ناول وچ اک پلاٹ ہوندا اے ۔ اک ہیرو ہوندا اے جس دے آل دوالے ساری کہانی گھمدی اے۔ وِرلاپ ناول دا پلاٹ گنجھلک اے۔ ناول نگار نے ناول وچ روایتی پلاٹ دی تھاں وکھو وکھ پرتاں نال اپنے ناول نوں شنگاریا اے۔ ایس ناول دی کوئی اک کہانی نہیں بن دی سگوں لکھاری مختلف پرتاں نال مختلف کہانیاں نوں ساہمنے لے کے آوندا اے۔ ایس ناول دے کرداراں ول جھات پائیے تاں سارے کردار بے ناں وکھالی دیندے نیں۔ انج محسوس ہوندا اے کہ کردار کسے پردے اوہلے ہو کے کدے بےباک تے کدے ڈرے ہوئے انداز نال ساہمنے آوندے نیں۔ مجموعی طور تے سارے کردار ڈرے تے سہمے ہوئے وکھالی دیندے نیں ۔ ایس بارے منے پرمنے کہانیکار اتے ناول کارحمید رازی ہوریں لکھدے نیں :

" جناب سلیم شہزاد کے پنجابی ناول وِرلاپ میں کردار نہیں بے نامے سایے ہیں جو جبر سہتے سہتے حیاتی پوری کر رہے ہیں ۔ یہ سائے ڈر ، خوف ، جبر، دہشت ، ناانصافی اور بے وقعتی میں گھرئے ہوئے ہیں۔ انہیں ہر وقت اَن ہونی کا دھڑکا لگا رہتا ہے۔ ایسے ہی سایوں کے بارے شاید ہمارے دوست فرخ یار نے کہا تھا "ہم تو بس پیشی بھگتانے آئے ہیں۔"

سلیم شہزاد ہوراں نے لوکائی دے ڈر خوف تے اوہناں اُپر ہون والے جبر نوں بیان کیتا اے کہ کس طرحاں اک ہیٹھلا طبقہ پیسیا جارہیا اے۔ ایہ ظلم کرن والیاں واسطے کجھ وی معنی نہیں رکھدا نی کسے عورت دی عزت نی کسے بچے دی معصومیت ۔ اوہناں نوں جے کجھ وکھالی دیندا تے اوہ اپنا فایدہ ۔ سلیم شہزاد ایس طرحاں دے اک منظر نوں ایس طرحاں بیان کردے نیں :

"ایس زنانی نوں چک کے ڈالے وچ پاؤ۔ سوہنی اے۔" اوہنے کھچری ہاسیں نال حکم دتا۔

بے ہوش سوانی نوں گڈی وچ اک گٹھڑی وانگ چک کے سٹ دتا گیا۔

نیانا خورے جیندا کہ مریا،کسے نوں اوہدی خبر نہیں۔ گھر دا سامان ٹٹیا پیا تے دور اک بند کمرے دیاں کندھاں تے سوانی دیاں چیکاں چمبڑ گئیاں۔ "

اجہے ناانصافی ہون ولے واقعات نال ناول بھریا پیا اے کہ کس طرحاں اک طاقتور اپنی طاقت دا استعمال کر کے کس طرحاں ظلم کر رہیا اے تے اوس نوں پچھن والا وی کوئی نہیں ۔ ایہ سبھ کجھ جانن دے باوجود اسیں چُپ وٹی ہوئی اے۔ ناول نگار نے ایس طرحاں دے سماجی طور تے ہون والی ناانصافیاں تے لاکاں دی بےبسی نوں موضوع بنایا اے۔ ایہ افراتفری ماڑے اُپر ای نازل ہوئی اوس نوں ای سبھ حالات نال برداشت کرنا پیا کیوں جے ماریا ہیٹھلا طبقہ گیا اوس نوں ہمیشہ توں دبا دِتا جاندا اے مال نال نہیں تے فیر۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔"

سلیم شہزاد ہوراں نے ناول وچ پورا جتن کیتا اے کہ ڈائیلاگ نوں بناوٹ توں بغیر تے حقیقی انداز نال بیان کیتا جائے کیتے وی کرداراں دے مطابق ڈائیلاگ بناوٹی نہ بنائے جان کہ اک عام جہے بندے دے موہوں فلسفے دیاں گلاں کروا دتیا جان ناول نگار نے پوری کوشش کیتی اے کہ ڈائیلاگ اوس کردار نال مکمل جوڑ کھان تے اوس کردار دی مکمل تصویر بنا دیں۔ سلینگ لفظاں دا ورتارا وی ساڈے سماج وچ ہوندا اے کسے نوں مندا یاں کسے اُپر زور آور ہون ہون واسطے ایس طرحاں دے الفاظ بولے جاندے نیں ۔ لکھاری نے وی اوہناں نوں لُکایا نہیں سگوں حقیقی انداز وانگوں بیان کیتا اے۔ اک تھاں ناول نگار لکھدا اے :

“یار، لطیفہ اے بئی ۔ پتا اے اج مینوں لاہمیوں اک بیلی دا فون آیا تے اوہنے مینوں ایہ لطیفہ سنایا ۔ یار ، لوک وی پتا نہیں کیہ کجھ گھڑی جاندے نیں۔"

“اوے دَلیا ، کجھ دسویں گا وی یاں آہدا فلسفہ ای سنائی رکھیں گا ؟ "

ناول نگار نے ملکی نظام تے وی تنقید کیتی اے۔ جیہڑی سو فی صد ٹھیک اے۔ ساڈے دیس وچ جتھے لوکاں دی ضرورت واسطے اجہے بہت کماں دی لوڑ اے۔ جس نال لوکائی نوں جیون ہڈھان واسطے آسانی ہو سکے۔ مگر سرکار ایس وہ کوئی دھیان نہیں دیندی سگوں سرکار اپنے ڈھڈ تے اپنی کابینا دے ڈھڈ بھرن دی لگی دیندی اے ۔ اک لکھاری عام انسان نالوں ہر شے نوں وکھرے تے اک نویں ڈھنگ نال محسوس کردا اے۔ لکھاری ہوندا اے انسان اوس ویلے جدوں اوہ عام لوکائی دے دُکھ قرب نوں اپنے محسوس کرے ۔ ایہی انسانی قرب تے تکلیف لکھاری نوں لکھن اُتے مجبور کردا اے۔ فیر لکھاری اپنی لکھے وچ اوہ بھیڑے نظام تے اوس نوں چلاؤں والیاں ساہمنے سوالات رکھدے نیں کہ کیہ تسیں صرف اپنے بارے ای سوچنا اے یاں اوس لوکائی دا وی خیال کرنا اے جس نے تہاڈے اُپر یقین کر کے تہانوں ایس عہدے اُتے اپڑایا اے۔ مگر ایہ سبھ کجھ بُھل بُھلا کے اجہے بل پیش کردے نیں ۔ جس دا کوئی مونہ سر ای نہیں ہوندا تے اوس مگر فایدا سارا اوہناں لوکاں دا ہوندا اے۔ ایس بارے سلیم شہزاد لکھدے نیں :

” اسمبلی وچ نیولے جاوڑے تے اوہناں نوں کڈھن آسطے وڈا خرچ بجٹ وچ رکھ دتا گیا۔

ہشکے وی ہشکے ! ہُن ساڈے پیسے ایس کم جوگے رہ گئے ؟ “

سلیم شہزاد نے ایہ ناول سماج وچ ہون والیاں کوجھاں ، ناانصافیاں تے لاکاں دے خون پین جان والے نظام تے نظام نوں چلاؤں والیاں بارے سچیاں تے کوڑیاں گلاں کیتیاں نیں۔ جس توں کدے وی انکار نہیں کیتا جاسکدا ۔ لکھاری نے اجہے واقعات نوں اپنے ناول دا حصہ بنایا اے۔ کرداراں دے مونہوں نکلن والے ڈائیلاگ اوس درد نوں بیان کردے نیں۔ اوہ ایس طرحاں دا منظر پیش کردے نیں کہ پڑھنہار ساہمنے فوراً اوس منظر دی تصویر بن جاندی اے۔ سلیم شہزاد نے منظر نگاری اُپر بہت محنت کیتی اے جس نال اجہے منظر پیش کیتے نیں جس نال اوہ درد تکلیف تے تگڑے طبقے دی دہشت وکھالی دیندی اے۔ منظر ای کہانی نوں اگے چلاؤں وچ مددگار ثابت ہوندے نیں۔ ایہ منظر نگاری اوس ویلے ہور مضبوط وکھالی دیندے نیں ۔ جس ویلے زبان حالات و واقعات اوس منظر نال مکمل میل کھانے ہون ۔ ناول نگار نے ایس ڈر خوف دے ماحول دی منظر نگاری نوں بہت ودھیا ڈھنگ نال بیان کیتا اے ۔ اوہ اپنے ناول وچ انسانی جان اپر ہون والے جبر نوں انج بیان کردے نیں :

”اک دن شہروں ٹور پھیرا کرن تے نہر وچ نہاون دے شوقین نوں تبیان کارندے اک جوان نوں خان چک دو جڑے ہوئے ہتھ وکھالی دتے جیویں کسے نے اوہناں ہتھاں نوں معافی منگن آلے انداز وچ جوڑ کے ہتھ بنھ دتا ہوئے۔ اوہ باکاں ماردا ہویا چھیتی چھیتی نہروں نکل کے وستی ول بھی پیا۔ “

لکھاری جس معاشرے اندر رہ رہیا ہوندا اے۔ اوس اُپر اوہناں لوکاں دی نفسیات نوں وی محسوس کردا اے۔ انسانی نفسیات کسے وی معاشرے اُپر چوکھا تے گوڑا اثر چھڈ دی اے۔ انسانی نفسیات اپنے نال جُڑے ہوئے رسماں رواجاں ، مذہب تے عقائد نوں بغیر کسے تحقیق دے عمل پیرا ہو جاندے نیں۔ خاص طور تے ساڈے لوک مذہب تے سیاست بارے بے تُکی گفتگو کردے نیں تے گفتگو کرن والے اوہ لوک ہوندے نیں جیہناں نوں اوس بارے معلومات وی نہیں ہوندی بس سُنی سنائی تے لوکاں نال لڑدے پِھر دے نیں۔ ایس طرحاں مذہب نوں اسیں صرف عقیدت نال جوڑ دتا اے کہ اوہ عقیدت جہالت دی شکل وچ بدل گئی۔ کوئی وی انسان تحقیق کیتے بغیر ای مذہب دی شکل وڑگارن وچ لگے ہوندے نیں ۔ کسے کم بارے کھوج نہیں کرنی بس جو سنیا اوس نوں من لیا۔ ایس مگر وی اک خاص سوچ ہوندی اے کیوں جے لوک باشعور ہو گئے تاں اوہ ساڈا جھوٹھ پھڑیا جائے گا فیر ساڈا فریب کون سمجھے گا ۔ ناول نگار لوکاں دی نفسیات نوں انج بیان کردا اے :

”ایتھے لوک عقیدت دی گڑتی لے کے جمے نیں۔ جے عربی وچ گالھاں وی لکھیا ہوون تاں اسیں اوس لاگت نوں چُک کے چُم کے اُبی تھاں ڈاڈھے آدر نال رکھدے آں۔ “

لکھاری نے کوئی دی جہالت ول اشارا کیتا اے۔ کیوں جے ساڈا تعلیمی نظام انسان اندر شعور تے نویں سوچ پیدا نہیں کردا رٹا سسٹم نے تباہی مچائی ہوئی اے۔ ایس نظام نے انسان نوں سکھایا گھٹ تے رٹا بہتا لوایا اے۔ جس دا سٹا ایہ نکلیا کہ لوکاں اندر شعور پیدا نہ ہو سکیا کہ اوہ لوک کسے چیز بارے غور فکر نال سوچ سکن ۔

سلیم شہزاد انسان دے اندر دی گل کردا اے۔ اک انسان جیہڑا ہر ویلے اجہے ماحول وچ رہ رہیا اے۔ جتھے انسان دا حق ماریا جا رہیا اے۔ ناانصافی دا زور اے ۔ انسانوں نوں جانوں ماردتا جاندا اے۔ گھر جاون دا کوئی پتا نہیں کہ اوس نے پرت کے گھر ذندہ واپس آنا وی اے یا نہیں ہر طرف دہشت پھیلی ہوئی اے۔ ایس افراتفری دے ماحول نوں سلیم شہزاد انسانی بے بسی تے نااُمیدی نوں ایس طرحاں بیان کیتا اے :

”تسیں ہن تیک کیتا کیہ اے ؟“

”کیہ مطلب ؟ “ اندر آلی واج نے سوال کیتا ۔

میں حیاتی دی ایس کھیڈ توں اک گیاواں ، بس۔“

” کھیڈ تاں بال وی کھیڈ دے نیں پر اوہ تاں نہیں اَکدے ! “

میں تاں ایہہ آکھ رہیاواں کہ آخر ہن تیک کیتا کیہ اے ؟

ٹھاہ ٹھاہ ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ یا ہور وی کجھ ؟ "

پورے ناول وچ اک مایوسی نظر آوندی اے۔ اوہ مایوسی صرف اک طبقے ولوں وکھالی دیندی اے۔ جیہڑا طبقہ پیسیا جا رہیا اے۔ ظالم تے ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔اپنے مفاد نوں لگے نیں۔ اوہناں لئی ایہ جاناں لینا انج اے جیویں کیڑے مکوڑے ہون پر کیہ ریاست وی ول دھیان نہیں دیندی یا فیر۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔

اپروکت لایناں وچ بےبسی تے بءمے چینی نظر آوندی اے۔ ناول نگار اوس طبقے دی رہنمائی کر رہیا اے ۔ جو ایہناں حالات دا ساہمنا کر رہیا اے۔ جس حالات وچ اوہ کجھ کر وی نہیں سکدے اگر کجھ کرن دا سوچدے وی نیں تے اوہناں نوں عبرت دا نشان بنا دتا جاندا جس دا سِٹا ایہ نکلدا کہ اگلیاں نسلاں واسطے اوس نوں اک اجہی کہانی بنایا جاندا اے کہ فیر کوئی ایس بارے سوچدا کوئی نہیں ۔ دوجا وڈ مسئلہ ایہ کہ اک گروہ یا کجھ لوک کر وی کیہ سکدے نیں۔ انسان تاں آپو وچ نفرتاں ونڈ رہے نیں۔ اوہناں جھوٹھے لیڈراں دی خطر آپس وچ نفرتاں نوں پیدا کر لیندے نیں ۔ جیہناں لیڈراں نوں کسے دی کوئی فکر نہیں ہوندی ۔

لکھاری نے ناول وچ بے شعوری تے کم عقلی پاروں اپنی عوام نوں وی شعور دلان دا جتن کیتا اے۔ کم عقلی انسان نوں کسے جوگا نہیں رہنا دیندی ۔ اسیں بغیر علم دے لوکاں نال بحث کردے آں اوہ بحث سوائے لڑائی جھگڑے توں وکھ ہور کسے نتیجے اُتے نہیں اپڑدی۔ آپس وچ نفرتاں پیدا ہوجاندیاں نیں جہڑیاں انسان نوں اک دوجے توں اینا دور کر دیندیاں نیں کہ اوہ اوس دے دُکھ سُکھ دے ساتھ توں وی مونہ موڑ جاندے نیں ۔ لیڈراں نے بُھو کی بھالی عوام نوں جھوٹھے لاریاں مگر لایا ہوندا اے اوہناں نوں سہانے خواب وکھالے ہوندے نیں جہناں دا حقیقت نال دُور دُور تک کوئی تعلق نہیں ہوندا ۔ اوہناں دءمے ہتھ وچ ڈگڈگی ہوندی اے جس نال عوام نوں اپنی مرضی نال نچاندے نیں۔ ایس بارے ناول نگار دو کرداراں وچ ایس طرحاں ڈائیلاگ کرواندا اے :

”یار، یہ لوک آپو وچ کیوں لڑ رہے نیں ! اوہناں دے سر کیوں نہیں پاڑ دے جیہڑے ایہناں دے دُکھاں دے کارن نیں ؟ اوہنے اپنے سنگی توں بھولپن نال پچھیا۔

کیہ دیساں یار، کجھ سالاں توں لوکاں اندر کرودھ ایہناں کُو ودھا دتا گیا اے بئی نکی جیہی گل وی ایہناں کولوں سہ نہیں ہوندی۔ رہی اوہناں دے سر پاڑن دی گل تے پہلی گل تے ایہ کہ اوہناں ایہناں وچ پاڑاں پاکے ایہناں نوں کدے وی اکٹھا نہیں ہون دتا تے دوجی گل جیہڑے چاہندے نیں اوہ اوہناں تائیں اپڑ نہیں سکدے ۔

سلیم شہزاد دے ناول وِرلاپ وچ ڈر ، خوف ، بے بسی، نااُمیدی ، دہشت انھیری رات جو کدے وی ختم ہوندی وکھالی نہیں دیندی ، جبر تے اپنے حق واسطے کیتے گئے سخت سوالات دی کتھا اے۔ جس نوں سلیم شہزاد نے علامتی رنگ دے کے بہت خوبصورت انداز نال بیان کیتا اے۔ ایس ناول آون والیاں کجھ علامتاں مثلاً کاں، اِلاں، نیولے، تمخچیاں وغیرا ۔ ایس ناول دی اک خوبی ایہ وی اے کہ ایس وچ تجسس دا پہلو بہت اُگڑواں وکھالی دیندا اے ۔ تجسس دا پہلو ناول واسطے بہت اہمیت دا حامل ہوندا اے۔ اک لکھاری اپنی پوری کوشش کردا اے کہ قاری نوں اپنے نال جوڑی رکھے جس ویلے لکھاری، لکھت وچ تجسس دا پہلو نمایاں رکھے گا تاں قاری آگے کیہ ہوئے گا ۔ ایس تانگ وچ ناول نل جُڑیا رہے گا تے لکھاری دا مقصد حل ہو جائے گا۔ سلیم شہزاد ایس فن وچ مکمل نظر آوندے نیں۔ اوہ اپنے قاری نوں نال لے کے تُر دے نیں تے اخیر تیک کیتے وی اوس نوں بوریت محسوس نہیں ہون دیندے۔

سلیم شہزاد دا بیانن ڈھنگ اَسان تے سدھا سادہ اے۔ ناول نگار نے کوئی اجہی اصطلاح نہیں ورتی جہڑی اوس دے وسیب توں ہٹ کے ہوئے جو پڑھنہاراں لئی مشکل ہوئے۔ ناول نوں بیان کردیاں لکھاری نے محاورے ، اکھان تے دانش بھریاں گلاں نوں اپنے ناول دا حصابنایا ۔ مگر لکھاری دا ایہ فن ایہ کہ ایہ اصطلاحاں ایس ڈھنگ نال ورتیاں نیں کہ پڑھنہار اوس نوں اَسانی نال سمجھ لے تے ایس وچ لکھاری کامیاب وکھالی دیندے اے۔ ناول نوں بیان کرن لگیاں ڈائیلاگ دا بہت خیال رکھیا جاندا اے جنے چھوٹے ڈائیلاگ ہون گے اونے ای جاندار تے مضبوط ہون گے ۔ سلیم شہزاد ایس فن وچ وی کامیاب نظر آوندے نیں۔ اوہ اک تھاں دو کرداراں اندر ایس طرحاں ڈائیلاگ کرواندا نیں

”کوئی بندہ کِنا کُو وہ سکدا اے ؟ تھوڑی دیر مگروں اوہنے اک نویں بجھارت پائی ۔

جنا چاہوئے! “ اوہ انج کڑک کے بولی جیویں” اوہنوں کچی نیند دے اُٹھا دتا گیا ہووے۔

نہ چاہوے تاں “ ؟”

فیر وی وِکنا پیندا اے !“اوہ طنز دے موڈ وچ لگدا سی ۔

”فیر وی ؟ “

”میں سمجھیا نہیں۔“

”ہر بندا وِکنا چاہندا۔اے۔"

”آہو ؟“

زبان دے حوالے نال سلیم شہزادہوریں مضبوط نظر آوندے نیں۔ ایہناں نے ناول وچ محاورے تے اکھان ورتے نیں۔ جیہڑے لکھت دی خوبصورتی وچ وادھا کردے نیں۔ زبان سادہ تے آسان اے۔ جس نال قاری نوں سمجھن لگیاں مشکلات دا ساہمنا نہیں کرنا پیندا ۔ زبان نوں آسان رکھن دا فایدا ایہ ہوندا اے کہ اوس لکھت دی ریڈرشپ زیادہ ہوندی اے۔ جس ویلے لوک لکھت نوں پڑھدے نیں تے لکھاری دا مقصد حل ہوجاندا اے ۔ ایس بارے طارق گجر لکھدےنیں :

سلیم شہزاد دا ناول پاکستانی "پنجابی ناول دی روایت نوں تھیم تے تکنیک دوہاں پاسوں اگے تور دا لگ دا اے۔ بولی محاورے دی چس پڑھن ہر نوں انگل پھڑ کے اپنے نال نال تور لیندی اے تے اوہ اپنے آپ نوں اون والی کشمکش دا حصہ سمجھن لگ پیندا اے۔ "

ایس ناول نوں سلیکھ ولوں چھاپیا گیا۔ جس دے کل صفحے 174 نیں۔ ایس کتاب د مُل 800 روپےاے۔

٭٭٭٭٭