بُلھے شاہ ہوراں دی اِک کافی "اُٹھ جاگ گھراڑے مار نہیں" …………٭رویل لیکھ٭

_{بُلھے شاہ ہوراں دی اِک کافی "}اُٹھ جاگ گھراڑے مار نہیں" …………٭رویل لیکھ٭

کبیر

پنجابی زبان دے وڈے شاعر جہناں کافیاں توں وکھ سی حرفی، گنڈھا ں، دوہڑے، اَٹھوارے،باراں، ماہ تے ستواڑے وی لکھے نیں۔ اوہناں کول اِک پورا فکری نظام اے جو پڑھن والیاں نوں پورا متاثر کردا اے۔بُلھے شاہ دا اصل ناں سّید عبداللہ سی پر اوہ عام لوکائی وچ بُلھے شاہ دے ناں نال مشہور ہوئے نویں کھوج دے مطابق آپ داناں ”بُوعلی“سی۔ آپ لوکائی وچ بُلھے شاہ دے ناں نال مشہور ہوئے‘ قادر یہ سلسے نال تعلق رکھدے سن‘ آپ پِنڈ اُچ گیلانیاں وچ 1680ء نوں پیدا ہوئے۔ آپ دے والد دا ناں سخی شاہ محمد درویش اے جو پِنڈ پانڈو کی وچ آکے امام مسجد بن گئے سن۔بُلھے شاہ نے مُڈھلی تعلیم اپنے والد سخی شاہ محمد درویش کولوں لئی اپنے والد کولوں قراآن پاک پڑھن توں بعد اوہ قصور دے عالم مولوی غلام مرتضیٰ دے مدرسے وچ داخل ہوئے ایتھے آپ نے گلستان بوستان، فقہ،منطق،نحو تے فلسفے دی تعلیم حاصل کیتی۔ قصور وچ تعلیم جد مکمل ہوئی تاں اوہ لاہور آگئے تے شاہ عنایت قادری دے ہتھ اُپر بیعت کیتی آپ اپنے مُرشد نال انتاں دی عقیدت سی جس دا اظہار آپ دے کلام وچ مِلدا اے جِویں:

بُلھے شاہ دی سنو حکایت

ہادی پھڑیا ہوئی ہدایت

ُ بُلھے شاہ 1757نوں اپنے خالق ء حقیقی نال جا مِلے، آپ دا مزار قصور وچ اے جِتھے ہر ورھے اگست دے مہینے دے اخیرلے ہفتے آپ دا عُرس بڑی عقیدت تے احترام نال منایا جاندا اے۔

بُلھے شاہ‘ 16ویں تے 17ویں صدی دے ویلے پنجاب اندر سیاسی سماجی طور اُتے اُتھل پتھل رہی۔ اورنگزیب دی مرگ مگروں دِلی وچ سرکار ماڑی ہوندی جا رہی سی انتشار ودھن لگا، آپسی لڑئیاں شروع ہوگئیاں تاں دھاڑویاں نادرشاہ، احمد شاہ ابدالی نے ایس دھرتی تے قتل و غارت کیتی جس نوں بُلھے شاہ اِنج بیانیا:

دَرکھُلا حشر عذاب دا

بُرا حال ہویا پنجاب دا

بلھے شاہ نے اپنے کلام وچ اپنے زمانے نوں بھر پور بیانیا اے۔ اوس ویلے دی سماجی ٹُٹ بھج نوں وی اپنے کلام وچ انج بیانیا اے تے پڑھن والیاں دیاں اکھاں ساہمنے سیاسی تے سماجی تصویر بن جاندی اے۔ جویں کہ اوہ لکھدے نیں:

ْ قصر نام قصور ہے،اوتھے موہوں نہ سکن بول

اوتھے سچّے گردن مارئیے اوتھے جھوٹھے کرن کلول

بُلھے شاہ بے عملی نوں چنگا نہیں سمجھدے نیں۔صوفی ہووے یاں عام بند اجدوں اوہ چنگے عمل کرنا چھڈ دیندا اے تاں اوہ سماج واسطے وی بے کار ہو جاندا اے۔ ایہ چنگے نیکی دے عمل ای نیں جو انسان نوں ایس جہان تے اگلے جہان وچ کامیاب کردے نیں۔ کَت کُڑے نہ وَت کُڑے دا پیغام اوہناں کولوں ای ملدااے جو انسان نوں بے عملی دی تھاں عمل ول پریردا رہندا اے۔

کرکتن ول دھیان کُڑے

نِت متیں دیندی ماں دھیا

بُلھے شاہ داویلا مذہبی انتشار دا وی زمانہ سی۔ مذہب دے ناں تے لُٹ مار وی جا سی،سی ایہ اوہ ویلا سی جدوں رواداری دی لوڑ بہت زیادا سیایس لئی اوہناں نے مذہب دے ناں اُتے قتل وغارت نوں نندیا اے تے آپسی پیار دا درس دتا اے جویں کہ

گل سمجھ لئی تے رَولا کیہ

ایہ رام رحیم تے مولا کیہ

قصور دے حاکم پٹھاناں نوں کسے طور وی بُلھے شاہ نہیں بھاندا سی اوس ویلے دا حاکم حسن خان خویشگی تے اوس دا مولوی شہباز خان سی جو جنگاں وچ نال ای ہوندا سی اوہناں نوں بُلھے شاہ دا فلسفہ تے بیانیا کیویں بھاہ سکدا سی؛کیوں جے بُلھے شاہ تے نڈر بے باک ہو کے اپنے کلام وچ اوہناں نوں تنقید دا نشانا بنایا سی۔ حسن خان خویشگی نے ای قصور توں شاہ عنایت نوں کڈھیاسی ایہ ای بُلھے شاہ دے مُرشد سن۔حسن خان خویشگی نے ای بُلھے شاہ نوں ڈکن لئی اوہناں دے اُستاد غلام محی الدین اُتے فتوا وی لوایا۔

اِک ہور تھاں تے اوہناں جھُوٹھے عالماں نوں طنز دا نشانا بناندے نیں جو دو چار شیواں بارے جانن توں بعد خُد نوں سوجھوان تے دانشوراں دے آگو سمجھن لگ جاندے نیں ایہ اوہی لوک نیں جو سادہ تے معصوم لوکاں نوں کراہے پاندے نیں۔

میں پاء پڑھیاں توں نسناں ہاں

میں پاء پڑھیاں توں نسناں ہاں

عالم فاضل میرے بھائی

پاء پڑھیاں میری عقل گوائی

بُلھے شاہ نے اپنے کلام وچ علامتاں دی ورتوں نال اپنے کلام نوں چار چن لادِتے نیں جویں کہ”الف“ دی علامت توں مراد اللہ وحدت اے جد کہ”ب“دی علامت غیر اللہ واسطے اے،ساہورا گھر اگلے جہان دی علامت اے ایس طرحاں آپ دے کلام وچ ہور وی بہت ساریاں علامتاں نیں اوہناں دے اِک شعر وچ ”کاں شر تے ابلیس دی علامت اے اوہ لِکھدے نیں:

ہُن میں موئی نی میریئے ماں

پُونی میرے لے گیا کاں

اِک ہور علامت ”الف“ایس کلام وچ اے‘ اوس دا رنگ ویکھو:

علموں بس کریں اوہیار

اِکو الف تیرے درکار

علم نہ آوے وچ شمار

اِکو الف تیرے درکار

بُلھے شاہ نے رب دی ذات واسطے جہڑیاں علامتاں ورتیاں نیں ”رانجھا،پی،کنت،شوہ،کھسم،نوشوہ،شام،شامے“ ایسے طرحاں الف توں اللہ،ب توں غیر اللہ مراد لیندے نیں ایسے طرحاں ساہاموت آون دا ویلا،چرخہ،بنسی یاں بنسری توں مراد انسانی وجود،داج نیک اعمال،مکلاوا اگلے جہان ول سفر،ساہورا گھر وی اگلے جہان دی علامت اے۔

”کافیاں حضرت بُلھے شاہ“1882وچ پہلی وار شائع ہون دی دس پیندی اے جہدے وچ اُنتالی کافیاں شامل کیتیاں گئیاں سن‘ ایس کتاب بارے کھوجکاراں نے گل کردیاں لِکھیا کہ ایہ لاہور توں چھپی پر کسے نے وی ایس بارے مزید نہیں لِکھیا۔ دوجی کتاب گنجینہ معرفت اے جو1886وچ چھپی جہدے وچ منشی دیوان چند نے اردو وچ بُلھے شاہ دے کلام دی شرح لِکھی اے ایس کتاب بارے کہیا جاندا اے کہ ایہ گیان پریس گجرانوالا توں چھپی۔ملک دین محمد نے ”کافیاں میاں بُلھے شاہ“مرتب کیتی جس دا ذکر ڈاکٹر نذیر احمد ہوراں نے کیتا اے پر ایہ کتاب وی ہُن نہیں لبھدی۔1891وچ انور رہتکی دی لِکھی شرح’قانون عشق (حلوائے پنجاب)،لاہور توں شائع ہوئی جس دے کئی ایڈیشن چھپ چُکے نیں۔”کافیہائے حضرت بُلھے شاہ قصوری“ نوں 1896وچ بھائی پریم سنگھ ولوں سودھیا گیا۔انگریز سوجھوان نے "Bullah Shah"دے سرناویں ہیٹھ اِک پمفلٹ1905وچ انگریزی وچ لِکھیا جس دا ترجما ”تذکرہ حضرت بُلھے شاہ“ دے سرناویں ہیٹھ ضیا الدین احمد برنی نے کیتا سی۔

موہن سنگھ اوبرائے نے پنجاب یونیورسٹی لاہور ولوں ”بُلھے شاہ 50کافیاں“ گورمکھی وچ چھاپی۔ ڈاکٹر فقیر محمد فقیر ہوراں نے ”کُلیات بُلھے شاہ“1960وچ مرتب کیتا جو پنجابی ادبی اکیڈمی لاہور ولوں ساہمنے آیا۔”کلام بُلھے شاہ“وچ ڈاکٹر نذیر احمد ہوراں نے بُلھے شاہ دے کلام دی چَون چھاپی اے جس نوں پیکجز لاہور ولوں 1976وچ چھاپیا گیا۔مقبول انور داؤدی نے ”بُلھے شاہ کہندے نیں“دے ناں نال چَون کیتی تے ایس توں اگلے ورھے پروفیسر حمید اللہ ہاشمی ہوراں ”کافیاں بُلھے شاہ“ دے سرناویں نال سودھ کاری کیتی تے ”بُلھے شاہ مکمل کافیاں“ دے سودھی شریف صابر نے جہناں نے ایہ کافیاں لاہور توں 1991وچ شائع کیتیاں۔محمد آصف خاں ہوراں نے ”آکھیا بُلھے شاہ نے“ دے سرناویں ہیٹھ1992وچ بُلھے شاہ دے کالم دے متن نوں سودھ کے پنجابی ادبی بورڈ لاہور توں چھاپیا جس دے ہُن تیکر کئی ایڈیشن چھاپے جا چُکے نیں۔

شفقت تنویر مرزا، علی اکبر عباس،حفیظ ہوشیارپوری،شہاب رفعت،شفیع عقیل، عبدالمجید بھٹی تے سرور مجازنے بُلھے شاہ دے کُجھ کلام دا منظوم اردو ترجما کیتا اے۔ سلیم اختر ہوراں نے ”تیرے عشق نچایا“ وچ نثری ترجما کیتا اے۔ ایس توں وکھ ضمیر اظہر،محمد دین چشتی،اسیر عابد،اکرم شیخ،علی آسی،میاں ظفر مقبول تے ہورناں کئی ترجماکاراں نے بُلھے شاہ دے کلام دا نثری ترجماکیتا اے۔ ایسے طرحاں منظوم انگریزی ترجمے دی گل کرئیے تاں توفیق رفعت ہوراں نے Bulleh Shahدے ناں نال کیتا اے ایس توں وکھ رؤف لوتھر تے اجوکے سمے وچ پروفیسر سعید احمد ہوراں نے وی بُلھے شاہ دے کلام دی چَون کر کے انگریزی وچ ترجمایا اے۔بُلھے شاہ ہوراں دے کلام وچ اجہی چاشنی اے کہ دوجیاں زباناں والیاں نے وی ایس نوں ترجمایا،شرح لِکھیاں تے اجوکے سمے تک ایہ کم جاری ساری اے۔آپ دے کلام دیاں کئی پرتاں نیں جہناں نوں سمجھن پرکھن لئی کھوجکاراں نے بھاگ لیا اے تے ایہ کھوج پرکھ اجے وی چالُو اے۔

٭٭٭٭٭

کافی

اُٹھ جاگ گھر اڑے مار نہیں ایہ سون تیرے درکار نہیں

اِک روز جہانوں جانا اے

جا قبرے وچ سمانا اے

تیرا گوشت کیڑیاں کھانا اے

کر چیتا مرگ وسار نہیں

اُٹھ جاگ گھر اڑے مارنہیں ایہ سون تیرے درکار نہیں

اَسان مطلب: ایس کافی وچ بُلھے شاہ‘ انسان نال مخاطب نیں اُچیچے طور تے اوہ انسان جو غفلت تے لا پرواہ ہی دا جیون گزار رہے نیں اوہناں دا دھیان عملاں ول نہیں اے تے جیون نوں اوہ سُستی تے کاہلی دی نظر کرکے اپنا جیون وی خراب کر رہے نیں تے آخرت وی۔ اوہ اپنے جیون دے اصل مقصد نوں وسار چکے نیں تے ایسے وسارے ہوئے مقصد ول بُلھے شاہ دھیان دواندے نیں کہ انسان نوں اپنے جیون دا تے انت دا پتا ہونا ضروری اے تے ایہناں دوواں گلاں نوں اُکا ای بھُلا کے جیون بے کار ہو جان اے۔ ایس جیون نے وی ہمیشہ ہمیشہ واسطے نہیں رہنا اے ایس نے اِک دن مُک جانا اے تے فیر اگلے جہان وچ اپنے کیتے ہوئے کارے دسنے پینے نیں‘ اوہناں دا حساب دینا پینا اے۔ ایہ انسانی جسم جس دی سانبھ ریکھ واسطے سبھ جتن کیتے جاندے رہے۔ ایس جُسے نے تاں مِٹی وچ مِٹی ہو جانا اے ایہناں جِسماں نوں کیڑیاں دی خوراک بن جانا اے اصل تاں تہاڈے کتے ہوئے عمل نیں جو اگلے جہان وچ کم آون گے تے اوہناں دے مطابق ای جنت دوزخ دا فیصلا سُنایا جاوے گا۔ ایس لئی انسان نوں کدے وی ایہ وسارنا نہیں چاہیدااے کہ اوس نے اِک نہ اِک دیہاڑے ایہ سبھ کجھ چھڈ کے ٹُرنا اے اوہناں کروڑاں ارباں انساناں وانگ جو ایس جہان تے آئے تے فیر اپنی اصل منزل ول چلے گئے۔ بُلھے شاہ انسان نوں عمل دی پر یرنا دیندے نیں تے غفلت دی تھاں چنگے تے نیک عملاں ول دھیان دیندا درس دے رہے نیں۔

تیرا ساہا نیڑے آیا اے

کجھ چَولی داج رنگا یا اے؟

کیوں اپنا آپ ونجایا اے

اے غافل تینوں سار نہیں

اُٹھ جاگ گھر اڑے مار نہیں ایہ سَون تیرے درکار نہیں

اوکھے لفظاں دے معنی:

ساہا: دم،ساہ۔ویاہ دا دیہاڑا۔ مراد آخری ویلا، شادی ویاہ دی رسم ویاہ دی تاریخ مِتھن نوں ساہا بنھن کہندے نیں۔ داج: جہیز چولی: اک قسم دی زنانہ کُرتی ونجایا: گوایا،خراب کیتا، تباہ و برباد کیتا

بُلھے شاہ ایس بند وچ انسان نوں مخاطب کردیاں ہویاں کہندے نیں کہ تیری حیاتی دی کھیڈ مُک جانی اے کیہ تُوں اپنے عملاں واسطے کجھ بنایا اے جو اگلے جہان وچ کم آوے۔ شاعر ایتھے اوس بے عمل انسان نوں سوال کردے نیں کہ اوس نے کیوں اپنا آپ گوایا تے بھُلیا ہویا سی اوہ تاں بس اِک مخلوق سی جس نے اپنے خالق کون جانا سی تے اپنے کیتیاں دا حساب وی دینا سی۔ زندگی وچ ایس دُنیا دیاں رونقاں وچ اِنسان اجہیا گواجاندا اے کہ اوس نوں نہ تاں اپنی ہوش رہندی اے تے نہ اپنے خالق دی جس کرکے اوہ چنگے تے بھیڑ ے عملاں ول اُکا ای دھیان نہیں دیندااے۔ بُلھے شاہ نے ایس کافی وچ انسان دے ضمیر نوں جھنھجوڑیا اے تے اوس نوں سِدھی راہ تے ٹُرن اُتے زار دتا اے ایہ ای سِدھی راہ اوس دے عمل وی سِدھے کر دیوے گی تے اہنوں اپنی منزل تے وی لے جاوے گی۔

تُوں سُتیاں عمر ونجائی اے

تیری ساعت نیڑے آئی اے

تُوں چرخے تند نہ پائی اے

کیہ کر سَیں داج تیار نہیں

اُٹھ جاگ گھر اڑے مارنہیں ایہ سَون تیرے درکار نہیں

ساعت: ویلا۔مُراد قیامت داد یہاڑ جدوں انسان نوں حساب کتاب دینا پوے گا

تند: دھاگا ونجائی: گوائی، خراب کیتی

کرسَیں: کیہ کریں گی نیڑے: قریب

اے انسان تُوں اپنی عمر بھُلاں وچ گزار دِتی اے ہُن تیری حیاتی داپندھ (سفر) مُکن والا اے تے تیرا دھیان اپنے عملاں ول نہیں جا رہیا اے۔ چرخے تند پاون توں مراد عمل کرنا ہوندا اے سوانیاں نے جدوں چرخہ کَتنا ہوندا اے تاں اوہ چرخے تند پاندیاں نیں‘ ایہ عملاں ول دھیان دینا اے کیوں جے جدوں تندپئی ہووے گی تاں کوئی کپڑا تیار ہوئے گا؛جس نال داج بنے گا۔ایہ داج اوہ عمل نیں جو اگلے جہان وچ کم آون گے بِلکل انجے ای جویں کسے سوانی نوں سوہرے گھر وچ داج لئی نال لیجا ئے ہوئیداج دیاں شیواں کم آندیاں نیں۔ بُلھے شاہ نے اپنے آل دوال توں ای شیواں لے کے اپنے شعراں وچ علامت راہیں بیان کردتا اے تاں جو عام لوکائی نوں اَسانی نال سمجھایا جا سکے۔

تُوں جس دن جوبن مَتی سَیں

تُوں نال سئیاں دے رَتی سَیں

ایہ بھورا تینوں سارنہیں

اُٹھ جا گ گھر اڑے مار نہیں ایہ سَون تیرے درکار نہیں

اوکھے لفظاں دے معنی:

جوبن متی: بھر پور جوان حسینہ

مُڈھوں: شروع توں، ابتدا توں

سئیاں: سہیلیاں، سُکھیاں

رَتی سَیں: مشغول سی، مصروف سی

بھورا: تھوڑا جہیا

کچجی: بد سلیقہ، اناڑی، پھوہڑ،ناتجربہ کار

نِرلجیاں دی نِر لنجی: بے شرم، بے حیا

تائیں: تک

بار: اعتبار

سار: خبر

بُلھے شاہ ایہناں شعراں وچ اک سوانی نوں موضوع بنا کے انساناں نوں سمجھاون دا چارہ کررہے نیں اک اجہی سوانی جوجو بن متی وچ اے مطلب بھر پور حسینہ اے تے اوہ اَپنیاں سَکھیاں سہلیلیاں نال ہاسے کھیڈ ن وچ مصروف اے۔ اوس نوں نہیں پتا کہ ایہ ہاسے کھیڈ ے عارضی نیں ایہناں نے مُک مِٹ جانا اے اوہ دُنیا توں لا پروا ہوئی پئی اے۔ انسان وچ انجے ای کردا اے جد اوس کول جیون تے اوس دی طاقت اے تاں اپنیاں رُجھاں وچ اینا کُورُ جھیا ہوندا اے کہ اوس نوں اپنی ہوش ای نہیں رہندی‘ فیر جد اوس نوں اپنی ہوش نہیں تاں خالق نال جڑُئت کویں ہو سکدی اے۔ایہ ای انسان دے بد سلیقہ ہوون تے اوہدی بے خبری دی وی علامت اے۔ اجہے انسان نوں جیون دیاں خوبصورتیاں وچ آخر ت د ی کوئی فکر ای نہیں ہوندی اے کہ اوہ جس جیون اُتے اینا مان کررہیا اے اوہ تاں بے اعتبار اے کُجھ ساہواں دی کھیڈ ہوندا اے ہور کُجھ وی نہیں ۔ بُلھے شاہ داایس کافی وچ فلسفہ اے کہ سُستی دا مُل وی تارنا پیندا اے تے اوہ مُل پچھتاوا ہوندا اے ایس لئی پچھتاوے توں ہر انسان نوں بچنا چاہیدااے۔

اَج کل تیرا مُکلاوااے

کیوں سُتّی کر کر دعوا اے

اَن ڈِٹھیاں نال مِلا وااے

ایہ بھلکے گرم بازار نہیں

اُٹھ جاگ گھر اڑے مارنہیں ایہ سَون تیرے درکار نہیں

توں ایس جہانوں جائیں گی

پھر قدم نہ ایتھے پائیں گی

ایہ جوبن رُوپ ونجائیں گی

تَیں رہنا وچ سنسار نہیں

اُٹھ جاگ گھر اڑے مار نہیں ایہ سون تیرے درکار نہیں

اوکھے لفظاں دے معنی:

مُکلاوا: شادی توں بعد میکے آکے دوجی وار سُسرال جاون دی رسم

اَن ڈٹھا: جو نظر نہ آوے

بھلکے: آون والاکلا

مِلاوا: میل میلاپ

گرم بازار: بازار وچ رونق ہونا چنگی بھلی خرید و فروخت

تَیں: تُوں، مراد انسان

سنسار: دُنیا

ایہ دُنیا اجہیاسوہرا گھر اے جتھے ویاہ کے انسان پہلی وار گیا اے تاں فیر ایس گھروں انسان دا مُکلاوا مطلب جنازہ نکل جاندا اے تے اوس نوں ہمیشہ واسطے الوادع کردتا جاندا اے۔ ایس لئی انسان نوں اگلے گھر جاون لئی ہر ویلے تیا ررہنا چاہیدا اے جتھے اوس نوں اَن ویکھیا نال ملنا اے ایس لئی ایس دُنیا دی رونق نوں اَبدی نہ سمجھیا جاوے۔ ایہ دُنیا دا سارا سُہپن عارضی اے جو مُکن والا اے بازار دی ساری گرم بازاری نے وی برباد ہو جانا اے۔ ایہ سبھ خبردار کرن والیاں شیواں نیں جس نال اگلی منزل ول دھیان دیون ول اشارہ اے۔ انسان نے ایس جہانوں چلے جانا اے بعدوں کدے وی ایتھے نہیں آسکنا اے۔ایہ سارا جوبن رُوپ گواچ جانا اے جویں شاہ حسین کہندے نیں:

رانجھن جوگی میں جو گیانی، کملی کر کر سَڈّی ہاں

ماس جھڑیاپِنجر ہویاکڑکن لگیاں ہڈیاں (شاہ حسین)

ایس سنسار وچ ہمیش ڈیرے نہیں لائے رکھنے نیں ایس لئی انسان نوں چاہیدا اے کہ اوس جہان دی فکر کرے جتھے ہمیش رہنا اے۔

منزل تیری دُور دراڈی

تُوں بھَوناوچ جنگل وادی

اوکھا پہنچن پیر پیادی

دِسدی تُوں اسوار نہیں

اُٹھ جاگ گھُر اڑے مار نہیں ایہ سوَن تیرے درکار نہیں

اِک اِکلی تنہا جُل سَیں

جنگل بَر بَر دے وچ رُل سَیں

لے لے توشہ ایتھوں گھُل سَیں

اوتھے لین اُدھار نہیں

اُٹھ جاگ گھرُاڑے مارنہیں ایہ سوَن تیرے درکار نہیں

اوکھے لفظاں دے معنی:

دُوردراڈی: بہت دُور

اسوار: گھوڑے اُتے بیٹھا ہویا، دھاوا

بھونا: گھمناپھرنا

اوکھا: مشکل

پیادی: پیدل ٹرنا

جُل سَیں: چلی بائیں گی

بَربَر: جنگل، بیابان،خشک زمین

توشہ: کھانا، اوہ کھانا جو مُردے دے ناں تے کسی بزرگ دے تاں تے کھانا

گھُل: تحلیل کرنا،کُشتی لڑنا، اُبرت لیسا

ایہناں شعراں وچ بُلھے شاہ‘ انسان دی اصلی منزل دی گل کردے نیں جہڑی اوس توں بہُتا دُور نہیں ہوندی اے پر اوس تک اَپڑنا بہت اوکھا اے ایہدے وچ دُنیا توں مونہ موڑ نا پیندا اے اوس تے ٹُرنا پیندا اے جو کا میابی ول لیجان تے ایس واسطے دُنیا دیاں رونقاں نوں چھڈ نا اے۔ ایہی انسان دا اصل امتحان اے اوہدی ازمایش اے۔ انسان اکلاتنہا ایس جنگل وچ کویں رہ سکے گا اوس نوں جنگلاں دیاں خوفناک جنوراں دی وحشت ناک فطرت توں بچنا وی ضروری ہوندا اے۔ آخرت دی حیاتی وچ کوئی کسے داساتھ نہیں دیوے گا ایسے لئی گھر اڑے مارن دی بجائے عمل ول دِھیان دین دی ضروت اے۔

اوہ خالی اے سُنج حویلی

تُوں وچ ہسیں اک اکیلی

اوتھے ہوسی ہور نہ بیلی

ساتھ کسے دابارنہیں

اُٹھ جاگ گھرُڑاے مارنہیں ایہ سون تیرے درکار نہیں

جہڑ ے سن دسیاں دے راجے

نال جہناں دے وجدے واجے

گئے ہو کے بے تختے تاجے

کجھ دُنیا دا اعتبار نہیں

اُٹھ جاگ گھرُاڑے مار نہیں ایہ سوَن تیرے درکار نہیں

اوکھے لفظاں دے معنی:

سُنج: ویران

رہسیں؛ رہویں گی

ہوسی: ہوون گے

بار: اعتبار، یقین والا

بُلھے شاہ ایہناں شعراں وچ سنُجم سان حویلی دی مثال دیندیاں دسدے نیں کہ ایس وچ انسان نوں اِکلے ای رہنا پینا اے ایہ انسان دی آخری منزل نوں وی درشاندااے کہ قبر وچ کوئی وی نال نہیں ہوندا اوس وچ انسان نوں اکلیاں ای رہنا پیندااے۔ جے آخری منزل ساہمنے ہووے تاں ایہ جانکاری تاں مِل ای جاندی اے کہ کسے وی انسان دا ساتھ با اعتبار نہیں ہوندا اے ایس دُنیا وچ سبھ کجھ ای عارضی ہوندا اے۔ جہڑے دسیاں وچ راج کردے اوس دیاں حکومتاں دے چرچے ہند سندھ وچ ہوندے سن اوہ بے تختے ہو کے قبریں جاپئے نیں فیر خالی حویلی دسدی اے کہ ایتھے کوئی وسدار رہیا جس نے ایہ مان کیتا ہوونا کہ میرے توں وکھ ایتھے کوئی رہ ای نہیں سکدا تے ایسے حویلی وچ اوہ اپنا جیون وچ مست ہویا ہونا کہ اوہ اپنے خالق مالک نوں ای بھُل گیا سی۔ پر اصل گل تاں ایہ کہ دُنیا دا اعتبار کوئی نہیں۔

کتھے ہیں سُلطان سکندر

موت نہ چھڈ ے پِیر پیغمبر

سبھے چھڈ چھڈ گئے اڈنبر

اُٹھ جاگ گھرُاڑے مار نہیں ایہ سون تیرے درکار نہیں

گھراڑے: خراٹے۔ سوندیاں ہویاں مونہ وچوں آواز کڈھنا

سکندر: سکندرِ اعظم جس نے ادھی توں ودھ دُنیا فتح کیتی

اڈمبر: اگلا جہان

پائیدا ر: ہمیشہ رہن والا

سکندر ِاعظم ورگے بادشاہ وی دُنیا تے نہیں رہے جہناں ادھی توں ودھ دُنیا فتح کیتی موت نے پِیراں پیغمبراں نوں وی آگھیریا فیر اوہ اگلے جہان چلے گئے۔ ایس دُنیا ا‘تے کوئی ہمیشہ ہمیشہ رہن لئی نہیں آیا۔

بُلھے شاہ پنجابی شاعراں وچ نمایاں مقام رکھدے نیں۔ایس کافی وچ اوہناں نے انسان نوں غفلت دی زندگی چھڈ کے نیک اعمال کماؤن دا سبق دِتا اے۔ سّید بُلھے شاہ آکھدے نیں کہ بندیا!تُوں نادان ہو کے غفلت وچ ڈُبیا ہویا ایں۔ایس دُنیا تے بڑے بڑے بادشاہ آئے۔ ایس موت نے کسے نوں وی نہیں چھڈیا۔ بہت وڈے لوک بڑے بڑے نامی گرامی موت دا مقابلا نہین کر سکے۔سکندر ِاعظم نے کئی ملک فتح کیتے پر ایس موت نوں اوہناں نوں وی نہیں چھڈیا اوہ وی ایس دنیا توں خالی ہتھ ای ٹُر گیا۔ ایس دنیا تے بڑے بڑے وڈے پِیر‘فقیرتے سارے درویش ایس دنیا توں چلے گئے۔ایتھوں تیک کہ اللہ تعالیٰ دے پیار ے وی ایس دُنیا توں کُوچ کرگئے۔ موت داسوادہرانسان نے چکھیا اے کوئی وی ایس توں نہیں بچ سکیا۔ایس توں کسے نوں قرار نہیں۔ایہ دنیا آخرت دی کھیتی اے تے اگلا جہان ”دار الحساب“ اے۔ اگلے جہان دادا رومدار ایس جہان دے عملاں اُتے اے ایس لئی انسان لئی انسان لئی ضروری اے کہ اوہ ایس دُنیا وچ رہ کے اپنے عملاں نوں چنگا کرسکے۔ تاں جے اوہنوں اگلے جہان وچ جا کے حساب ضرور دینا اے۔ انسان اپنی حیثیت تے اصل مقصد نوں ساہمنے رکھ کے آخرت دا فکر کرے۔ دنیا تے رہ کے رب دے بندیاں دی سیوا کرے۔ رب تعالیٰ دی عبادت کرے نیک عملاں دی وجھا توں ای انسان نوں نجات ملدی اے تے رب دے حضور چنگا جانیا جاندا اے۔

بلھے شاہ اجہے شاعر نیں جو عمل اُتے یقین رکھدے نیں اوہناں نے اپنے کلام وچ وی ایس ای فلسفے نوں بیان کیتا اے انسان نوں عمل ای اگانہ ول ٹوری رکھدے نیں۔ زندگی دا دُوجا ناں عمل کرنا ای اے ایہ عمل اجہے عمل ہونے چاہیدے نیں جس نال اگانہ جاون تے منزل تک اپڑن دا چاہ ہووے۔ ایسے لئی تاں غفلت دی زندگی گزارن والیاں نوں اوہ ایہ درس دیندے نیں کہ انسان نوں سون دی زندگی توں مراد غفلت تے لا پرواہی دی زندگی شوبھا نہیں دیندی اے۔ اوہ اپنی زندگی نوں اگے نویاں منزلاں ول ٹوری رکھے تاں ای اوہدے واسطے بہتر اے۔ ایس توں پہلاں کہ موت اوس نوں آکے گلے لالوے۔ انسان نوں چاہیدا اے کہ چنگے عمل کرتاں جو اوس دا ناں رہندی دُنیا تیکر ادرکھیا جاوے۔ موت نے تاں ہر انسان نوں لے جانا اے جویں کہ قرآن پاک وچ اے:

ہر انسان نے موت دا سواد چکھنا اے۔

تے فیر ایہ موت ہولی ہولی سارے یاراں بیلیاں نوں وی نال لے جاندی اے جویں کہ شاعر نے آکھیا اے:

ہولی ہولی لنگھ گئے موسم سارے یار حیاتی دے

اک اک کروِچھڑی جاندے سارے یار حیاتی دے

موت نے پِیراں پیغمبراں نوں وی اپنے کول بلالیا تے دُنیا دے بادشاہواں نوں وی اوس نے ابدی نیندرسوا دِتا اے۔بندا بھاویں کسے اک نِکی جہی ریاست دا بادشاہ اے بھاویں سکندر ِاعظم وانگوں پوری دنیا دا فاتح بنن دی خاہش رکھدا ہویا ایس دُنیا توں خالی ہتھ چلا جاندا اے۔ ایتھوں ایہ گل تاں ثابت ہوندی اے انسان فانی اے اوس نے مُک جانا اے‘ جس نے ہمیش اوہدے نال رہنا اے اوہ اوسدے چنگے عمل ای نیں جودُنیا تے اخرت وچ کامیابی دی ضمانت وی بن جاندے نیں۔ ایس لئی بُلھے شاہ نیک عملاں دا درس دیندے نیں ایہوای اک باعمل انسان دی نشانی ہوندی اے۔

کتھے یوسف ماہ کنعانی

لئی زلیخا پھیر جوانی

کیتی موت نے اوڑک فانی

پھیر اوہ ہار سنگار نہیں

اُٹھ جاگ گھرُڑے مار نہیں ایہ سون تیرے درکارنہیں

کتھے تخت سلیمان والا

وچ ہواسی اُڈدا بالا

اوہ بھی قادر آپ سنبھالا

کجھ زندگی دا اعتبار نہیں

اُٹھ جاگ گھراڑے مار نہیں ایہ سون تیرے ورکار نہیں

اوکھے لفظاں دے معنی:

ماہ: چن

کنعان: اوہ شہر جتھے حضرت یوسفؑدسدے سن

اوڑک: آخر کار

فانی: فنا ہو جاون والی،عارضی

ہار سنگار: سجاوٹ،خوبصورتی

تخت سلیمان: تبلیخ،حضرت سلیمان ؑدا تخت جو آڈدااے

قادر: قدرت رکھن والا

تشریح: حضرت یوسفؑ دے عشق وچ انھی ہوئی زلیخا چنگے تے مندے نوں دی اُکا ای وسار گئی سی تے جدوں اوس نوں اپنی غلطی دا احساس ہویا تاں اوہ شرمسار ہوئی، روئی کُرلائی تاں پھیر اپنی جوانی دی دعا کرن لگی تاں جو اوہ حضرت یوسفؑ نال جیون گزار سکے۔بُلھے شاہ کہندے نیں بھاویں جِنی وی لمی حیاتی ہووے اوس نے وی اِک نہ اِک دن مُک جانا اے موت ای اصل حقیقت اے جو ساریاں سجاوٹاں تے خوبصورتیاں نوں گوا دیندی اے غائب کر دیندی اے۔ بُلھے شاہ ہوریں حضرت سلیمانؑدے اوس تخت داوی ذکر کردے نیں جس ورگا تخت پوری دُنیا وچ کسے کول وی نہیں سی تے اوس دیاں دُھماں پورے جگ وچ سن اوس پِچھے وی قادردی قدرت ای نظر ااندی سی پرا؟جے اوہ وی نہیں رہیا‘ انجے ای زندگی بے اعتبار ی اے سبھ کجھ مرمُک جانا اے مِٹ جانا اے۔

کتھے میر ملک سُلطاناں

سبھے چھد چھڈ گئے ٹکانا

کوئی مارنہ بیٹھے ٹھانا

لشکر دا جہیناں شمار نہیں

اُٹھ جاگ گھرُاڑے مارنہیں ایہ سوَن تیرے درکار نہیں

پھُلاں پھُل چنبیلی والا

سوسن سُنبل سرونر الا

بادِ خزاں کیتا بُرحالا

نرگس نِت خُمار نہیں

اُٹھ جاگ گھرُاڑے مار نہیں ایہ سون تیرے درکار نہیں

اوکھے لفظاں دے معنی:

سوسن، سُنبل، سرو: ایس ناں دے بوٹے ہوندے نیں

نرالا: عجیب وغریب

مِیر: امیر، رہمنا، آگو

مُلک: بادشاہ

سلطاناں: بادشاہواں دا بادشاہ

ٹھانا: ٹھہرن دی تھان، ٹھکانا

نرگس: چھے پتَیاں والا پھُل، مِتھ وچ اک شہزادے دا ناں جو اپنے حُسن وچ گواچیا پانی وچ گل سڑ گیا تے اوسے تھاں توں پھُل اُگیا جس نوں نرگس کہیا جاندا اے۔ اپنی ذات وچ گواچے رہن نوں نرگسیت کہیا جاندا اے ایہ اک نفسیاتی بیماری وی ہوندی اے۔

نِت: روز روز، ہمیشا، ہر ویلے

خمار: خُمار دا مطلب مستی، نشہ جد کہ خِماردامطلب اپنے آپ نوں چھُپانا

بُلھے شاہ دسدے نیں کہ بادشاہواں دے بادشاہ وی ایس دُنیا وچ آئے ایہ اجہے لوک سن جہناں کولوں بادشاہ وی بھَے کھاندے سن تے اوہناں دادَم وی بھر دے سن۔ اوہ اجہے طاقتور بادشاہ سن جہناں دا لشکر اینا طاقتور تے وڈا سی کہ اوس دا شمار کرنا ای سوکھا نہیں سی۔ اوہ وی ایس دُنیا نوں چھڈ کے اگلے جہان چلے گئے جہناں نے ایتھے ہمیش رہن دے جھوٹھے دعوے کیتے ہوئے سن‘اوہناں نے وی ایسے جہان وچ ہمیش لئی ٹھکانا نہیں رکھیا اے۔ بُلھے شاہ ہورِیں وکھ وکھ پھُلاں دا ذِکرکر دیاں دسدے نیں کہ چنبیلی، لالہ، سوسن تے سُنبل دے پھُلاں نے اِک وی دیہاڑ ے کملا جانا ہوندا اے۔ نرگس دے پھلاں تے وی مستی عارضی ہوندی اے۔ فیر جدوں خزاں آندی اے تے ایہناں دا سُہپن گواچ جاندا اے بُراحال ہو جاندا اے ایہ بُراحال تباہی تے بربادی دا سند یسا ہوندا اے۔یسے ای طرحاں انسان دی جوانی توں بعد بُڈھیپا وی آندا اے جس نے سنھ کجھ وگاڑ کے رکھ دینا ہوندا اے ایہ ای اوہدااَنت ول، اخیر ول نوں سفر ہو جاندا اے۔

جوکجھ کرسیں سو کجھ پاسیں

نہیں تے اوڑک پچھوتاسیں

سنجی کونج وانگ کُرلاسیں

کھنبھاں باجھ اُڈار نہیں

اُٹھ جاگ گھرُاڑے مارنہیں ایہ سون تیرے درکار نہیں

ڈیرا کرسیں اوہنیں جائیں

جتھے شیر پلنگ بلائیں

خالی رہسن محل سرائیں

پھِر تُوں ورثے دار نہیں

اُٹھ جاگ گھرُاڑے مارنہیں ایہ سون تیرے درکار نہیں

اوکھے لفظاں دے معنی:

اوڑک: آخر کار

کرسَیں: کریں گا،کرو گے

پاسَیں: حاصل کروگے

سنجی: اِکلی، تنہا

کُرلانا: چِیک چہاڑا پانا

کُونج: بگلے ورگا اِک پنچھی

کھنبھ: پر، پنکھ

باجھ: بغیر،بِنا

اُڈار: پرواز

اے انسان تُوں جو کجھ وی کرنا اے اوس دا ای تینوں سِٹا ملے گا نہیں تاں کلّی کُونج وانگ کُرلاندیاں تیرے کول پچھتاوے توں وکھ ہور کُجھ نہیں رہوے گا۔

بُلھے شاہ‘ عمل ول لاون دا درس دیندے نیں بے عملی تے غفلت دی زندگی نوں نِند دے نیں اوہناں کول زندگی عمل کرن دا دُوجا ناں اے۔ ایسے لئی تاں اوہ انسان نُوں چنگے عملاں ول لاندے نیں تے اپنے کلام وچ تھاں تھاں ایسے ای گل اُتے زور دیندے نیں کہ جے انسان اپنی زندگی نُوں بنانا تے سنوارنا چاہندا اے تاں اوس نُوں زندگی دی اہمیت نوں جانا پوے گا۔ زندگی اوہناں نوں کامیابی دیندی اے جو اپنے ہر ساہ نال چنگے عمل نوں ودھاندا اے۔ جے لاپرواہی تے غفلت دی رندگی نال سوائے ناکامی توں ہور کُجھ نہیں ملدا اے۔ جے گل اگلے جہان وچ کامیابی دی وی ہووے تاں وی چنگے عمل ای انسان دی پچھان بندے نیں۔ رَبّ العالمین نے انسان نوں اوہدے عملاں مطابق ای اوس نوں اگلی دُنیا وچ جنت یاں دوزخ دین دا وعدہ کیتا اے۔ بُلھے شاہ بے ہمتی دی مادی تھاں ہمت تے اُدم دا درس دیندے نیں جویں کہ بابا نجمی ہوری آکھدے نیں:

بے ہمتے نیں جہڑے بہ کے شکواکرن مقدراں دا

اُگن والے اُگ پیندے نیں سینا پاڑ کے پتھراں دا (بابانجمی)

کلّی کونج جدوں کُرلاندی اے اوہدے وچ دُکھ پچھتاوا تے اکلا پا موجود ہوندا اے بلکل انج ای جدوں لوکی حیاتی دے سفر وچ عمل نہیں کردے نیں تے عمل پاروں منزل تے نہیں اَپڑ سکدے نیں تاں اوہناں کول پچھتاوے توے وکھ ہور کجھ نہیں رہندااے جِویں انسان نوں اوہناں تھاواں تے وی قیام کرنا پیندا اے جتھے جنگلی جنور رہندے نیں تے فیر ایہناں نے اپنے بنائے ای محل منارے چھڈ کے جانا ہوندا اے تے کوئی وی موروثی ملکیت والا نہیں رہ جاندا۔ ایس طرحاں انسان پچھتاوے توں بچ جائے گا فیر اوس نوں کامیابی وی مل جاوے گی۔ بُلھے شاہ نے انسان نوں چنگے عمل کرن اُتے زور دتا اے تے اپنی دُنیا تے آخرت دوواں وچ کامیابی حاصل کرن دی سیدھ وی دے دتی اے۔

اسیں عاجز وچ کوٹ علم دے

اوسے آندے وچ قلم دے

بِن کلمے دے ناہیں کم دے

باجھوں کملے پارنہیں

اُٹھ جاگ گھرُ اڑے مار نہیں ایہ سون تیرے درکارنہیں

بُلھا شوَہ بن کوئی ناہیں

ایتھے اوتھے دوہیں سرائیں

سنبھل سنبھل قدم ٹکائیں

پھر آون دوجی وار نہیں

اُٹھ جاگ گھرُ اڑے مار نہیں ایہ سون تیرے درکارنہیں

اوکھے لفظاں دے معنی:

عاجز: نمانے، وچارے

کوٹ: قلعہ

بِن: بغیر،باجھ

ناہیں: نہیں

باجھوں: بغیر

شوہ: محبوب،مراد اللہ تعالیٰ

سرائیں: سراں، عارضی ٹھہرن دی تھاں۔ ایس توں مراد دُنیا اے

قدم نکائیں: قدم رکھنا

ایہناں شعراں وچ بُلھے شاہ جیون دے عارضی پن نوں موضوع بناندیاں ہویاں انسان دے تھوڑے جہے علم اوس دی سوجھ بوجھ نوں وی دسدے نیں کہ انسان دی عقل وچ موت تے زندگی دی حقیقت نہیں آسکدی اے۔ ایس جیون تے موت دی حقیقت نوں رَبّ دی ذات توں وکھ کوئی نہیں جان دا تے اوہدے کلمے نوں پڑھن توں بغیر اگلیاں منزلاں دا سُکھ نہیں مِل سکدا اے۔ ایہ کلمہ کائنات دے خالق نال جُڑ جاون تے اوس دی اطاعت دا درس دیندا اے جس نال اپنے عملاں نوں سوہنا کیتا جا سکدا اے۔ شاعر کہندے نیں کہ ایس جہان وچ تے اگلے جہان وچ خالق توں وکھ کجھ نہیں اے۔ جو تخلیق کار سوچ رہیا اے اوہ وی اوہی ای بن رہیااے خالق ای مخلوق اے تے مخلوق ای خالق اے۔اک شے ای بن گیا اے،کلیمنٹ نے کہیا صوفیانا فکر دی جڑ اِکو ای اے جس توں صوفیانا نظریات پُھٹدے دکھائی دیندے نیں اوہناں نے مسیحی نظریات نوں اپنایا تے اوسے ای روحانی خیالات دا پرچار وی کیتا۔ کلیمنٹ دی کتاب اےThe stromata بائیولوجی وچ سٹرومیٹا رُکھ دے اندر والے مساماں نوں کہندے نیں ایہی شاہ حسین دی کافی اندر رُوم رُوم وچ تُوں دا تصور ملدا اے۔ا یس کافی وچ وی بُلھے شاہ ہورِیں تصوف دے فلسفے وحدت الوجود دے مسٗلے نوں وی بیان کردے نیں کہ رب تعالیٰ دی ذات توں وکھ ایس جہان وچ تے اگلے جہان وچ کوئی وی نہیں اے۔دُنیا وچ جے انسان ایہ گل سمجھ لوے کہ اوس نے صرف اِکو وار جیون ہنڈانا اے تے اوس نوں ایڈے سوہنے تے بھرویں انداز نال ہنڈائے کہ اوہدے توں بعد آون والے وی اوہنوں یاد رکھن گے۔

٭٭٭٭٭